‘बाबासाहेबानं दिलं हे… बाबासाहेबानं!’– ॲड. संदीप प्र. केदारे
— एक वैचारिक आणि संवैधानिक विश्लेषण
आज जेव्हा एखादी सुशिक्षित व्यक्ती प्रस्थापित लोकशाहीतील स्वातंत्र्याचा उपभोग घेत असतानाच, मानवी हक्कांना नाकारणाऱ्या जुनाट व्यवस्थांचे (ब्राह्मणवाद/मनुस्मृती) समर्थन करते, तेव्हा ती केवळ वैचारिक विरोधाभास दर्शवत नाही, तर ती स्वतःच्या पायावर धोंडा मारून घेण्यासारखे आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केवळ लढा दिला नाही, तर त्यांनी भारतीय संविधानाच्या माध्यमातून आपल्याला ‘जगण्याचा अधिकार’ (Article 21) बहाल केला.
१. महिलांचे अधिकार आणि आधुनिक स्वातंत्र्य
जेव्हा एखादी तरुणी मुक्तपणे संचार करते, शिक्षण घेते आणि स्वतःचे मत मांडते, तेव्हा त्यामागे ‘हिंदू कोड बिल’ आणि आंबेडकरांचा प्रदीर्घ संघर्ष असतो. वारसाहक्क, घटस्फोटाचा अधिकार आणि कायदेशीर संरक्षण यामुळेच आज स्त्रिया पुरुषांच्या बरोबरीने उभ्या आहेत. त्यामुळे ज्या विचारधारेने स्त्रियांना दुय्यम मानले, तिचेच समर्थन करणे म्हणजे ‘पिंजऱ्याची ओढ लागलेल्या पाखरासारखे’ आहे. लक्षात ठेवा, घोषणा देण्याचे हे स्वातंत्र्यही संविधानानेच दिले आहे.
२. सामाजिक दांभिकतेवर प्रहार
आजही समाजात असा एक वर्ग आहे ज्याला अस्पृश्यतेचे पडसाद उमटताना दिसतात. ज्यांना ‘पाणी’ विटाळते पण कष्टकऱ्यांचा ‘घाम’ आणि ‘पैसा’ चालतो, अशा दुटप्पी व्यवस्थेच्या नाकावर टिच्चून जेव्हा शोषित वर्गातील मुलगी उच्च शिक्षण घेते, तेव्हा ती खऱ्या अर्थाने आंबेडकरी विचारांची विजयपताका असते. ही प्रगती म्हणजे अनुच्छेद १७ (अस्पृश्यता निर्मूलन) आणि समानतेच्या अधिकाराचा (Article 14) जिवंत पुरावा आहे.
३. संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality)
बाबासाहेबांनी केवळ कायदे दिले नाहीत, तर ‘संवैधानिक नैतिकता’ शिकवली. सत्तेवर असताना मर्यादेचे पालन करणे आणि संस्थांची स्वायत्तता राखणे ही लोकशाहीची गरज आहे. आज जेव्हा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर गदा येते किंवा तपास यंत्रणांचा राजकीय वापर होतो, तेव्हा संविधानाचा हाच आरसा आपण सर्वांनी पाहण्याची गरज आहे.
४. बदलाचा प्रवास: मडक्यापासून स्टेथोस्कोपपर्यंत
एकेकाळी गळ्यात मडकं आणि कमरेला झाडू बांधून फिरावं लागणाऱ्या पिढ्यांनी आज गळ्यात स्टेथोस्कोप आणि हातात पेन धरले आहे. हा प्रवास केवळ आर्थिक नाही, तर तो ‘सन्मानाचा’ आहे. अनवाणी पायांपासून ब्रँडेड चपलांपर्यंत आणि झोपडीपासून पंचतारांकित हॉटेलपर्यंतचा हा जो आत्मविश्वास आहे, त्याचे एकमेव उगमस्थान म्हणजे ‘भीमराव रामजी आंबेडकर’ हे नाव आहे.
५. तरुणाईला आवाहन
आंबेडकरी विचार म्हणजे केवळ इतिहास नाही, तर तो अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शिदोरी आहे. स्वतःच्या अस्मितेची लाज न बाळगता, विवेकाने आणि अभ्यासाने संघटित होणे हीच खरी दिशा आहे. जात-धर्म-लिंग यांच्या पलीकडे जाऊन, एक नागरिक म्हणून जेव्हा आपण प्रगती करतो, तेव्हा कृतज्ञतेने एकच वाक्य उमटते: ‘बाबासाहेबानं दिलं हे… बाबासाहेबानं!’
मूळ लेखक: ॲड. संदीप प्र. केदारे
(महासचिव, रिपाई युवक आघाडी, उत्तर मुंबई | राज्य निरीक्षक, महाराष्ट्र राज्य)